Türk Ceza Kanunu’nda Zamanaşımı Kavramı Nedir?

turk-ceza-kanununda-zamanasimi-kavrami-nedir

’nda Zamanaşımı Kavramı Nedir? ()

Suçun işlenmesinden veya cezanın verilmesinden itibaren belli bir zaman geçmesi kesin hükme ulaşma, verilmiş bir cezayı infaz etme yetkisini ortadan kaldırır. Zamanaşımı süresi son bulduğunda dava açılamaz. Açılmış olan davanın muhakemesi devam etmez. Kesinleşmiş mahkûmiyetler infaz edilemez.

Suç işlenip de aradan belli bir süre geçmişse, o suçun ve failin toplumda uyandırdığı endişe kaybolmuştur. Suçla ilgili soruşturma ve kovuşturma sağlıklı bir şekilde yürütülüp sonuçlanamaz. Böyle bir durumda dava açılamaz, dava devam ediyorsa son bulur. Fail hakkında hüküm verilip kesinleşmesine rağmen, aradan belli bir süre geçmiş ve buna rağmen ceza infaz edilememişse, cezanın infazı ile elde edilecek menfaatler ortadan kalkmıştır. Ceza zamanaşımı süresi son bulmuşsa ceza infaz edilemez.

NOT: TCK madde 72 hükmüne göre dava ve ceza mahkeme mercileri tarafından re’sen dikkate alınır. Failin zamanaşımı hakkından vazgeçmesi mümkün değildir.

NOT: Ceza hukukunda tüm suçlar zamanaşımına tabidir. Fakat bazı suçlar hakkında zamanaşımı süresi uygulanmaz. Soykırım ve insanlığa karşı suç hakkında zamanaşımı süreleri geçerli değildir. Ceza Kanununun son bölümünde yer alan devlete ve millete karşı işlenen suçlardan birisi yurt dışında işlenmiş ve 10 yıldan fazla hapis cezasını gerektiriyorsa dava zamanaşımı, 10 yıldan fazla mahkûmiyet verilmişse ceza zamanaşımı kuralları geçerli değildir.

Ceza hukukunda zamanaşımı, dava zamanaşımı ve ceza zamanaşımı şeklinde iki türlüdür.

NOT: Zamanaşımı süresinin son bulmuş olması davayı ve cezayı düşürür.

1.Dava Zamanaşımı

Suç işlendikten sonra, kanunda belirtilen süreler geçince dava açılması veya hükmün kesinleştirilmesi mümkün değildir. Fiil işlendikten sonra hüküm kesinleşinceye kadar dava zamanaşımı işler. Muhakeme boyunca zamanaşımı işlemeye devam eder. Bu nedenle muhakeme mercileri ellerini çabuk tutmak zorundadır.

NOT: Dava zamanaşımı süresi suçun ağırlığına göre farklılık gösterir. Dava zamanaşımı süresi en basit cezayı gerektiren suçlarda 8 yıl en vahim cezayı gerektiren suçlarda 30 yıldır. Zamanaşımı süresi suçun ağırlığına göre bu arada değişir. Kanunda yer alan zamanaşımı süreleri; 8, 15, 20, 25 ve 30 yıldır. Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren bir suçta 30 yıldır. Müebbet hapis cezasını gerektiren bir suçta 25 yıldır.

Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde suçun kanunda yer alan cezasının yukarı sınırı göz önünde bulundurulur. Seçimlik cezaları gerektiren suçlarda zamanaşımı bakımından hapis cezası esas alınır.

Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli halleri de göz önünde bulundurulur.

Dava zamanaşımı süresi suçun işlendiği günden itibaren işlemeye başlar. Hareketle netice aynı anda gerçekleşmemişse suç işlendiği anda zamanaşımı işlemeye başlar. Zamanaşımının başlangıcı bazı durumlarda özellik arz eder. Teşebbüs halinde kalan suçlarda son hareketin yapıldığı günden, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği günden, çocuklara karşı üstsoy veya bunlar üzerinde hüküm ve nüfuzu olan kimseler tarafından işlenen suçlarda çocuğun 18 yaşını bitirdiği günden itibaren işlemeye başlar.

NOT: Kanun koyucu zamanaşımı süreleri konusunda çocukları biraz daha korumalı hale getirmiştir. Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş olup da 15 yaşını doldurmamış olanlar hakkında zamanaşımı sürelerinin ½’sinin; 15 yaşını doldurmuş olup da 18 yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise, 2/3’ünün geçmesiyle kamu davası düşer.

Fiile ilişkin yargılamanın tekrarlanması halinde mahkemenin talebi kabulü ile zamanaşımı yeniden işlemeye başlar. (TCK madde 66/5)

İşlenen fiilden ötürü muhakeme aşamasına geçildiğinde zamanaşımını durduran ve kesen sebepler ortaya çıkabilir. Muhakeme aşamasına geçilmediği süreci zamanaşımı engelle karşılaşmadan işlemeye devam eder. Muhakeme boyunca zamanaşımı işlemeye devam eder. Fakat muhakeme esnasında ortaya çıkan bazı şartlar zamanaşımı süresinin işlemesini engeller. Bunlar zamanaşımını durduran ve kesen sebeplerdir.

1.1.Dava Zamanaşımını Durduran Sebepler

Zamanaşımını durduran bir sebep ortaya çıkarsa, zamanaşımı süresi bu nedenin ortaya çıkmasıyla beraber sebep ortadan kalkıncaya kadar durur. Sebep ortadan kalkınca zamanaşımı kaldığı yerden işlemeye devam eder. Zamanaşımını durduran sebepler kanunlarda gösterilmiştir. Bunlar;

  • İzin,
  • Karar alma,
  • Bekletici mesele,
  • Kaçak kararı,
  • Geri bırakma,
  • Erteleme,
  • Uzlaşma

NOT: Dava zamanaşımının durması konusunda kanunumuzda herhangi bir süre sınırı konmamıştır. Bu nedenle zamanaşımı ne kadar durmuş olursa olsun durma süreleri içinde zamanaşımı işlemez. İştirak halinde işlenen suçlarda zamanaşımını durduran sebep hangi failde mevcut ise sadece o fail hakkında uygulanır.

1.2.Dava Zamanaşımını Kesen Sebepler

Zamanaşımı süresini kesen neden ortaya çıktığı anda süre kesilir ve o andan itibaren süre yeni baştan işlemeye başlar. Kesen sebepler kanunda gösterilmiştir. Bunları çoğaltmak mümkün değildir.

NOT: Dava zamanaşımı süresi ne kadar kesilirse kesilsin en fazla zamanaşımı süresinin yarısına kadar uzayabilir. Örneğin 8 yıllık zamanaşımı süresine sahip hakaret suçunda zamanaşımı süresi ne kadar kesilirse kesilsin en fazla 12 yıla kadar uzayabilir.

  • Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya hakim huzurunda sorguya çekilmesi,

NOT: Kolluğun ifade alabilmesi mümkündür. Fakat kolluk huzurunda alınan ifade zamanaşımını kesmez.

  • Şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararı verilmesi,
  • Suçla ilgili iddianame düzenlenmesi,
  • Sanıklar hakkında mahkûmiyet kararı verilmesi hallerinde dava zamanaşımı kesilir. Birden fazla faili olan suçlarda sanıklardan biri veya bir kısmı bakımından mahkûmiyet kararı verilmesi yeterlidir.

NOT: İştirak halinde işlenen suçlarda sadece bir fail hakkında zamanaşımının kesilmesi bütün iştirakçileri etkiler.

NOT: Dava zamanaşımı süresinin söz konusu olabilmesi için mahkûmiyet hükmünün kesinleşmemiş olması gerekir. Hüküm kesinleşmiş ise artık ceza zamanaşımı söz konusu olur. Zamanaşımı Kavramı

2.Ceza Zamanaşımı

Fail hakkında mahkumiyet hükmünün kesinleşmesinden itibaren belli bir süre içerisinde ceza infaz edilemezse artık mahkumiyet infaz edilemez. Kesinleşmiş mahkûmiyetin infaz edilmesine engel olan bu kuruma ceza zamanaşımı denir. Ceza zamanaşımı süresi son bulduğunda suçla ilgili mercilerin infaz etme yetkisi son bulur.

Ceza zamanaşımı süresi hükmün kesinleştiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Fakat infaz başlamışsa infazın herhangi bir suretle kesintiye uğradığı günden itibaren yeniden işlemeye başlar. Bu durumda kalan infaz süresi esas alınarak süre hesaplanır.

NOT: Ceza zamanaşımı süresi kesinleşen hükmün ağırlığına göre 10 ile 40 yıl arasında değişmektedir. 5 yıla kadar cezayı gerektiren mahkûmiyetlerde 10 yıl, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren mahkûmiyetlerde süre 40 yıldır.

NOT: Kanun koyucu çocukları ceza zamanaşımı yönünden biraz daha korumalı hale getirmiştir. Fiili işlediği sırada 12 yaşını doldurmuş olup da 15 yaşını doldurmamış olanlar hakkında, bu sürelerin ½’sinin; 15 yaşını doldurmuş olup da 18 yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında ise, 2/3’ünün geçmesiyle ceza zamanaşımı süresi son bulur. (TCK madde 68/2)

Türleri başka başka cezaları içeren hükümler, en için konulan sürenin geçmesiyle infaz edilmez. (TCK madde 68/4) Zamanaşımı Kavramı

2.1.Ceza Zamanaşımını Durduran Sebepler

Ceza zamanaşımını durduran sebepler Ceza Kanununda düzenlenmemiştir. Ceza zamanaşımını durduran sebepler ortaya çıktığında durduran sebep ortadan kalkıncaya kadar zamanaşımı işlemez. Ceza zamanaşımını durduran sebepler;

  • Milletvekillerinin üyeliği süresi boyunca zamanaşımı durur.
  • Birden fazla mahkûmiyet alan şahsın önceki cezaları infaz edilene kadar diğer cezalarına ilişkin zamanaşımı durur.
  • Cezanın infazın ertelenmesi veya durdurulması halinde zamanaşımı durur.
  • İki yıldan az olan cezalar hakkında askerlik hizmeti boyunca zamanaşımı durur.

NOT: Ceza Kanununda, ceza zamanaşımını durduran sebepler düzenlenmemiştir. Ceza zamanaşımını durduran sebepler Anayasa ve diğer kanunlarda düzenlenmiştir. Zamanaşımı Kavramı

2.2.Ceza Zamanaşımını Kesen Sebepler

Ceza zamanaşımının kesilmesi halinde zamanaşımı kesilecek ve süre baştan itibaren yeniden işlemeye başlayacaktır. Ceza zamanaşımını kesen sebepler kanunda sayma suretiyle gösterilmiştir;

  • Mahkûmiyet hükmünün infazı için yetki merci tarafından hükümlüye tebligat yapılması zamanaşımını keser.
  • Hükümlünün infaz amacıyla yakalanması zamanaşımını keser.
  • Failin üst sınırı iki yıldan fazla hapis cezasını gerektiren kasıtlı bir suç işlemesi zamanaşımını keser.

NOT: Ceza zamanaşımının kesilmesi durumunda dava zamanaşımında olduğu gibi zamanaşımının en fazla yarısına kadar uzayabileceği kuralına yer verilmemiştir.

NOT: Ceza zamanaşımı süresi dolduğunda artık bu hükümlünün cezasının infaz edilmesi mümkün değildir. Ceza zamanaşımı sadece infazı engellediğinden infaz dışında mahkûmiyete ilişkin sonuçları etkilemez. Örneğin ceza zamanaşımına uğramış suçtan sonra tekerrür hükümleri uygulanır. Ceza zamanaşımına uğrayan hüküm üç aydan fazla kasıtlı bir suç ise sonradan işlenen suçun cezasının ertelenmesine engel oluşturur. Tazminat ve yargılama giderleri, zamanaşımı süresi dolmuş olmasına rağmen bundan etkilenmez.

Müsadereye ilişkin ceza zamanaşımı süresi hükmün kesinleşmesinden itibaren 20 yıldır. Bu süreden sonra artık müsadere kararı infaz edilemez. (TCK madde 70) Zamanaşımı Kavramı